Neuroatypowość lub nieneurotypowość to terminy określające osoby, których mózg funkcjonuje inaczej niż przeciętnie. Osoby neuroatypowe mogą mieć trudności zrozumieniem i reagowaniem na bodźce sensoryczne, trudności z komunikacją inawiązywaniem relacji z innymi, trudności z koncentracją i wykonywaniem zadań. Neuroatypowość to szerokie pojęcie, które obejmuje wiele różnych zaburzeń i stanów. Osoby neuroatypowe mogą doświadczać stanów i przeżyć utrudniających im funkcjonowanie wcodziennym życiu. Do neuroatypowości można zaliczać między innymi autyzm, ADHD, zespół Tourette’a, zespół Aspergera[1], zaburzenia integracji sensoryczne
dr hab. Magdalena Szafranek, prof. UW
Uniwersytet Warszawski
Przemoc wobec osób nieneurotypowych
Neuroatypowość lub nieneurotypowość to terminy określające osoby, których mózg funkcjonuje inaczej niż przeciętnie. Osoby neuroatypowe mogą mieć trudności zrozumieniem i reagowaniem na bodźce sensoryczne, trudności z komunikacją inawiązywaniem relacji z innymi, trudności z koncentracją i wykonywaniem zadań. Neuroatypowość to szerokie pojęcie, które obejmuje wiele różnych zaburzeń i stanów. Osoby neuroatypowe mogą doświadczać stanów i przeżyć utrudniających im funkcjonowanie wcodziennym życiu. Do neuroatypowości można zaliczać między innymi autyzm, ADHD, zespół Tourette’a, zespół Aspergera[1], zaburzenia integracji sensorycznej[2].
Już w jednym z pierwszym badań nad związkiem niepełnosprawności zdoświadczaniem przemocy stwierdzono, że dzieci z zaburzeniami rozwoju są krzywdzone 1,7 razy częściej niż dzieci rozwijające się prawidłowo[3]. Jednak nowsze badania wskazują, że zjawisko to jest znacznie częstsze, a niepełnosprawność stanowi czynnik ryzyka dla doświadczania przemocy. To z kolei może odgrywać istotną rolę w powstawaniu zaburzeń zachowania[4]. Dlaczego tak się dzieje? Otóż pozornie brak stygmatów w wyglądzie może korzystnie wpływać na doświadczenia osób z zaburzeniami rozwoju, płynące z kontaktów społecznych. W rzeczywistości jednak wiążą się z nim nadmierne oczekiwania otoczenia, całkowite niezrozumienie problemów, a nawet zupełne ich negowanie. W szczególnie trudnej sytuacji mogą się znajdować wysoko funkcjonujące osoby w spektrum autyzmu, w tym osoby z zespołem Aspergera. Z uwagi na specyficzny i całościowy charakter trudności rozwojowych, autyzm należy z pewnością do zaburzeń, w odniesieniu do których ryzyko doświadczania przemocy lub zaniedbania jest szczególnie duże[5]. Jak pisze E. Pisula: „Dzieci z autyzmem są wszczególny sposób narażone na przemoc i zaniedbanie. Zakres ich trudności wporozumiewaniu się, problemy z tworzeniem relacji społecznych oraz rozumieniem intencji i przyczyn zachowania innych ludzi znacznie ograniczają możliwości uniknięcia traumatycznych przeżyć.”[6] Jakiego rodzaju przemocy doświadczają osoby neuratypowe? Można do nich zaliczyć np. stosowanie fizycznych ograniczeń, naruszanie potrzeby prywatności i intymności, stosowanie niesprawdzonych metod terapii, ograniczanie kontaktów społecznych, dyskryminację w różnych sytuacjach społecznych.[7]
Badania C. M. Kerns i jej zespołu pozwoliły zidentyfikować źródła traumy zperspektywy osób z autyzmem w różnym wieku oraz ich opiekunów. Wyniki pozwoliły ustalić szerszy zakres traumatycznych stresorów doświadczanych przez osoby autystyczne oraz dostarczyły danych, pozwalających lepiej zrozumieć zależność pomiędzy cechami wynikającymi z autyzmu a podatnością na traumatyczne zranienia. Są to np. bariery komunikacyjne, naiwność społeczna i pragnienie akceptacji społecznej (które zwiększają podatność dziecka na manipulację) oraz wrażliwość na bodźce sensoryczne i nowe doświadczenia. Z kolei kluczowym źródłami traumy okazały się: wykluczenie społeczne imarginalizacja, a także różne formy społecznego uwięzienia; wszystkie te doświadczenia wiązano z negatywnymi skutkami psychologicznymi i fizycznymi. Wymieniano również doświadczenia będące wynikiem niedopasowania[8]. Z kolei inne badania wskazują, że wpodgrupie osób z autyzmem istnieje o wiele większe narażenie na niekorzystne doświadczenia z dzieciństwa, uważane za źródło traumatycznego stresu niż w reszcie populacji. Innymi słowy – dzieci autystyczne doświadczają tych przeciwności więcej oraz częściej niż nieautystyczne dzieci należące do tej samej populacji.[9] Wiedza na temat specyfiki neuroróżnorodności oraz rozpoznawanie potrzeb osób neurodywergentnych stanowią wyzwanie. Nie budzi jednak wątpliwości, że jest to droga do zapewnienia im akceptacji iochrony przed przemocą.
dr hab. Magdalena Szafranek, prof. UW
Tekst powstał w ramach bezpłatnej ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej „Przeciwdziałanie przemocy domowej” realizowanej w sezonie 2025/2026 przez Fundację Instytut Nowej Kultury, www.instytutnowejkultury.pl
[1] Zgodnie z ICD-11, która jest najnowszą wersją klasyfikacji chorób opracowaną przez Światową Organizację Zdrowia w 2022 r. wszystkie formy autyzmu zostały zintegrowane w jedną kategorię. Eliminacja odrębnych diagnoz, takich jak zespół Aspergera, upraszcza system i lepiej odzwierciedla kontinuum objawów
[2]Neuroatypowość – czym jest i jak ją rozpoznać?, artykuł dostępny pod adresem: www.medicta.pl/choroby/neuroatypowosc-czym-jest-i-jak-ja-rozpoznac/ (data wejścia: 07.03.2-25)
[3] Westat Inc.: A report on the maltreatment of children with disabilities, Washington, DC, National Center on Child Abuse & Neglect, 1993.
[4] Sullivan P.M., Knutson J.F.: Maltreatment and disabilities: a population based epidemiological study, [in:] „Child Abuse & Neglect” 2000, vol. 24, s. 1257–1273.
[5] Pisula E.: Dziecko z autyzmem jako ofiara przemocy, [w:] „Dziecko Krzywdzone. Teoria. Badania, Praktyka nr 1(22) 2008), s. 4.
[6] Ibidem, s. 11.
[7] Piekarska A. (2007), Zagadnienia krzywdzenia dziecka z zaburzeniami rozwojowymi - rola ro dziny oraz innych środowisk społecznych, [w: ] E. Pisula, D. Danielewicz (red.), Rodzina z dzieckiem z niepełnosprawnością, Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia, s. 145–156.
[8] Kerns, C.M., Lankenau, S., Shattuck, P.T., Robins, D.L., Newschaer, C.J., Berkowitz, S.J. (2022). Exploring potential sources of childhood trauma: A qualitative study with autistic adults and caregivers. Autism, 26(8), 1987–1998, [za:] Stefańska-Klar, R. (2024). Autyzm a doświadczenia traumatyczne. Znaczenie, mechanizmy, konsekwencje. [w:] G. Całek (red.), Dziecko w spektrum autyzmu. Aktualne badania i refeksje naukowe (s. 79–105). Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
[9] Hoover, D.W., Kaufman, J. (2018). Adverse Childhood Experiences in Children with Autism Spectrum Disorder. Current Opinion in Psychiatry, 3(2), 128–132, [za:] Stefańska-Klar, R. (2024). Autyzm… (op. cit)., s. 87.
